Thông báo

27/112014

Bàu và Khe ở Làng Kế Môn



CHUYỆN VỀ

NHỮNG CÁI BÀU VÀ CON KHE

Ở LÀNG KẾ MÔN



Mạng lưới bàu và khe chụp từ vệ tinh của Google
(Đồ họa thêm của tác giả)
.

                                                                                                                                    .

      Làng Kế Môn cũng như các làng kế cận nằm trên dải đất  bề ngang khá hẹp vùng Ngũ Điền: một bên là sông Ô Lâu cùng phá Tam Giang và một bên là biển Đông. Dải đất cát ấy cũng cùng chung số phận nghèo nàn, cũng “cày lên sỏi đá” như bao vùng đất khác ở “khúc ruột” miền Trung. Tuy vậy, thiên nhiên cũng không phụ lòng người bỏ công khai phá, khi đã ban cho nơi đây một địa hình khá  đa dạng, bởi có cả sông dài, biển rộng, có cả đồng ruộng, đồi rừng và đặc biệt là các khe suối, trằm bàu.
.

     Ở địa phận làng Kế Môn, cái bàu lớn và nổi tiếng nhất lại nằm trên một khúc sông Ô Lâu ngay trước mặt làng, đó là “Bàu Ngược” mà người Kế Môn hay gọi là “Khút Bàu Ngược”. Nhưng cho đến nay, người làng vẫn chưa xác định được cái từ “khút” có nghĩa là gì. Có thể “khút” là do “khúc” sông đọc trại ra chăng? Hay “khút” giống như cái “gút” trên một sợi dây? Bởi xem hình  chụp qua vệ tinh ta thấy rõ đó chính là một khúc sông nước chảy xoắn ngược lâu ngày tạo thành cái vũng, cái bàu. Và nếu nhìn dòng Ô Lâu ở đoạn này như một dải lụa, thì Bàu Ngược rõ ràng giống như  một “gút thắc” !
.

     Chỉ biết rõ có ba điều : Một là, cái khút này rất sâu. Tục truyền ngày xưa người ta đã dùng cây tre gai cao nhất làng mang ra giữa khút và “cắm” xuống nhưng vẫn không sao đụng được tới đáy bàu! (Ngày nay với máy móc thì chuyện đo đạc này xem ra khá dễ dàng và có thể xác định được ngay độ sâu). Hai là, về mùa mưa lụt, khi nước sông Ô Lâu chảy xiết, thì khút lại trở thành một vùng nước xoáy xoắn ốc, rất nguy hiểm cho tàu bè, ghe nốt. Ba là, điều này quan trọng, vì xưa nay dân làng vẫn coi “Khút Bàu Ngược” chính là cái “đầu rồng” hay “hàm rồng”, đã mang lại thịnh vượng cho làng, qua sự việc có tính truyền thuyết về sự xuất hiện ngẫu nhiên của Tổ sư Kim hoàn Cao Đình Độ (khi ông bị chìm đò ở khút này và được dân làng Kế Môn cứu sống).
.

      Nhưng ở làng Kế Môn không chỉ có cái bàu này mà còn nhiều bàu khác nằm ở vùng độn và rú. Trước tiên phải nói về hai cái bàu sát ngay đường Cấy là bàu Đánbàu Môn. Bàu Đán nằm chếch sau lưng họ Bùi và  bàu Môn nằm ở xóm “Hợp” (xem ảnh trên). Hai cái bàu này, theo những vị từng nghiên cứu về “địa chất tâm linh”, thì đó chính là hai “con mắt” của làng. Và tình trạng bồi lấp thu hẹp của hai bàu này qua suốt thời kỳ chiến tranh có lẽ - theo tin tưởng của người làng - đã mang lại một vài hệ quả không hay cho dân làng cả về kinh tế lẫn sức khỏe. Bởi vậy mới có sự kiện vài năm trước đây, những bà con xa quê đã vận động tiền bạc để vét lại hai cái bàu này, trong một tình huống khá nguy hiểm từ nguy cơ bom đạn còn sót lại. Nhưng may mắn là đã không có chuyện gì xảy ra. Và cũng là một sự trùng hợp - có ngẫu nhiên không? - sau khi hai bàu được vét thì ngôi Đình làng khang trang đã được xây dựng.
.

      Nhưng đấy chỉ là hai cái bàu nhỏ, chỉ có giá trị về mặt tâm linh, chứ không quan trọng lắm về vai trò tích nước. Bởi nước ở bàu Đán hiện chỉ chảy ra một khe nhỏ, băng qua đường Cấy xuống mé bên phải họ Bùi rồi ra tới “trưa” không đáng kể. Còn nước ở bàu Môn hiện dường như chỉ đủ để thấm xuống tầng nước ngầm.Những cái bàu lớn hơn từng là nguồn nước chảy thường xuyên của các dòng khe làng lại nằm trong rú. Bàu Bàng– với kích thước tương đối lớn - là nguồn tụ nước để chảy ra khe Ông Phụ – là con khe nhỏ chảy ra  xóm Khe, bên hông họ Lê. Bàu này cũng đã bị bồi lắng từ lâu để trở thành ruộng khoai, mà khi nhìn vào khó ai có thể hình dung trước đây từng là cái bàu nước.
.

     Khe ông Phụ lấy nước từ bàu Bàng và một vài “phụ lưu” (xem ảnh) chảy ra cặp theo hông Bến Phụ, vùng ruộng Đạt Khẩn, là khe có nước chảy thường xuyên kể cả trong mùa hè kiệt nước. Khe này, phần trong rú, hình thành ranh giới tự nhiên giữa một bên (phía ngoài) là “độn” và (phía trong) làng là “lòi”.
.

      Nhưng con khe lớn và quan trọng nhất của làng chính là Khe Làng, còn gọi là khe ngoài (ngoài ở đây lấy theo hướng trong làng ngoài biển). Trước đây, khe lấy nước từ bàu Cuồng thuộc địa phận làng Vĩnh Xương, là bàu rất rộng (có thể đến vài hec-ta), chảy ngang qua bàu Bội, bàu Bể bàu Lấp của Kế Môn, chảy tiếp về phía Đông Nam và hầu như bọc quanh rú làng, rồi ra khe Đồng Dạ nhập vào với nước sông Ô Lâu.
.

     Ngày nay, hầu như 80% diện tích của bàu Cuồng đã được trưng dụng để nuôi cá, phần nhỏ còn lại cũng đang  bị bồi lắng dần. Các bàu Bội, bàu Bể và bàu Lấp cũng đã bị san lấp để “tăng gia cải thiện” kể từ thời bao cấp khó khăn về lương thực. Tuy nhiên, dòng nước khe vẫn chảy, kể cả trong mùa mưa lẫn mùa khô  dù cạn hơn. Nghĩa là dòng nước ngầm vẫn tích lũy trong lòng đất, trong lòng độn rú, vẫn thoát ra cung ứng nguồn nước mát cho đồng ruộng  như hàng trăm năm qua.     

      Có điều đáng quan tâm, đặc biệt với người xa quê khi về thăm làng, chính là nguồn nước khe đang bị ô nhiễm, không còn trong trẻo như xưa và nguồn thủy sản của khe hầu như đã cạn kiệt. Có người lý giải nguyên nhân là do bàu Cuồng, là nguồn nước chính của khe. Liệu nước thải của các hồ nuôi cá đầu nguồn có xả thẳng ra khe không?
.

      Người viết bài này và một số đồng hương xa quê từng mơ mộng đến một “dự án” tạm gọi là “dự án khe làng”, trong đó có một loạt công trình nạo vét khe, đắp bờ kè, trồng cây hai bờ khe và đặc biệt là đào sâu lại các bàu đang bị lấp. “Dự án” cũng không quên biện pháp làm hồ “lắng lọc” phía đầu nguồn  (nếu xét thấy nguồn ô nhiễm xuất phát từ đây) và thêm một số cầu qua khe ở các truông còn lại.
.

      Tôm cá từ phá Tam Giang, từ sông Ô Lâu lại theo khe lên các bàu đẻ trứng và sinh sôi nảy nở. Khách du lịch sinh thái từ các nơi, một ngày nào đó, có dịp đến làng kim hoàn nổi tiếng Kế Môn, không chỉ để mua sắm …hàng trang sức, mà còn vô rú, lên độn hái móc hái sim, “đơm giôn” bắt “còn”, xuống bàu câu cá, tát đìa và…tắm khe!
.

     Đúng là một “dự án đẹp như mơ” nhưng “nan khả thi” của những người “không bạc không tiền”. Nhưng có ai cấm được những người “không tiền” mơ mộng nhỉ ?!
                                                                                                .


Khe Làng (đoạn Bàu Bể)  năm 2012

 

      *Bài và ảnh : NGUYÊN THANH

        (Trích Đặc san “Về Nguồn” 2014)



 

Nội dung bình luận

Chỉ chấp nhận bình luận bằng tiếng Việt có dấu, những bình luận sai qui định sẽ bị xóa.

Bình luận tối đa 300 ký tự. 0 ký tự

Tân Vào lúc 02:07 - 02/04/2017 Khế chấm mắm ruốt ngon cho ai chưa thử https://youtu.be/otUUxVjkYdE

Tin bài cũ

Video

Phản hồi mới

Liên kết website

Làng Kế Môn trên Facebook

Thống kê truy cập

Online: 11
Tổng truy cập: 583.051